Wykład „Curse Formulas in the Charters of the Kingdom of Jerusalem (1100–1226): Diplomatic Practice and Political Culture in the Latin East”

2026-03-27


14 kwietnia 2026 roku, o godz. 18:00, w Stacji Naukowej PAN w Rzymie odbędzie się wykład dr. Tomasza Pełecha z Ośrodka Badań nad Kulturą Późnego Antyku i Wczesnego Średniowiecza Instytutu Archeologii i Etnologii PAN we Wrocławiu, pt. „Curse Formulas in the Charters of the Kingdom of Jerusalem (1100–1226): Diplomatic Practice and Political Culture in the Latin East”.

Podczas wystąpienia zostaną przedstawione wstępne wyniki projektu badawczego Consensus and Power: Royal Authority and Political Culture in the Kingdom of Jerusalem (1100–1192) (Narodowe Centrum Nauki, nr UMO-2025/57/B/HS3/01149). Projekt analizuje obecność i funkcję formuł klątw (łac. maledictiones) w dokumentach Królestwa Jerozolimskiego z lat 1100–1226, sytuując je w szerszym kontekście kultury politycznej Łacińskiego Wschodu.

W średniowiecznej praktyce dyplomatycznej dokumenty były często opatrzone klauzulami sankcyjnymi, mającymi chronić ich postanowienia prawne. Sankcje te mogły przyjmować formę kar materialnych lub gróźb o charakterze duchowym, niekiedy łącząc oba typy. Wśród nich szczególnie silnym środkiem retorycznym były formuły klątw, odwołujące się do kar duchowych, takich jak ekskomunika czy anathema, oraz do sugestywnej wyobraźni religijnej, obejmującej m.in. męki piekielne czy zestawienie sprawców naruszeń z archetypicznymi wrogami chrześcijaństwa, takimi jak Judasz Iskariota czy Julian Apostata.

Wstępna analiza opiera się na korpusie 216 dokumentów związanych z kancelarią królewską Jerozolimy, z których dwadzieścia jeden zawiera formuły klątw; trzy z nich to późniejsze falsyfikaty sporządzone poza samą kancelarią. Wychodząc z założenia, ugruntowanego w historiografii, że dokumenty średniowieczne były nie tylko zapisem czynności prawnych, lecz także narzędziem komunikacji społecznej, artykuł łączy analizę dyplomatyczną tych klauzul z badaniem ich języka religijnego i symboliki.

Rozpatrywane z perspektywy kultury politycznej formuły klątw ukazują, w jaki sposób język religijny wpisany w praktykę dyplomatyczną przyczyniał się do komunikowania, legitymizowania i ochrony władzy w państwach krzyżowców. W społeczeństwie, w którym instytucje wciąż się kształtowały, a władza królewska musiała być nieustannie negocjowana z elitami kościelnymi i świeckimi, odwołanie do sądu Bożego pełniło nie tylko funkcję zabezpieczenia prawnego, lecz także stanowiło symboliczne wzmocnienie porządku moralnego i politycznego Królestwa Jerozolimskiego.

Wydarzenie realizowane jest w ramach projektu pt. Konsensus i władza: władza królewska i kultura polityczna w Jerozolimie za czasów krzyżowców (1100–1192), finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki w konkursie OPUS, nr 2025/57/B/HS3/01149.

Dr Tomasz Pełech jest historykiem i mediewistą związanym z Instytutem Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk (IAE PAN), gdzie prowadzi badania w ramach Ośrodka Badań nad Kulturą Późnego Antyku i Wczesnego Średniowiecza. Jego zainteresowania naukowe koncentrują się na historii politycznej, społecznej i kulturowej wschodniej części basenu Morza Śródziemnego w XI–XII wieku, ze szczególnym uwzględnieniem świata łacińskiego Lewantu powstałego po pierwszej krucjacie oraz Królestwa Jerozolimskiego jako ‘laboratorium’ władzy, w którym krzyżowały się tradycje Zachodu, Bizancjum i świata islamu. Zajmuje się przede wszystkim mechanizmami sprawowania i legitymizacji władzy królewskiej, relacjami między monarchą a elitami świeckimi i kościelnymi oraz rolą konfliktu, rytuału i komunikacji politycznej w procesach integracji elit.