Zmarła Profesor Marta Petrusewicz

2026-02-05

Z głębokim smutkiem i poruszeniem przyjęliśmy wiadomość o śmierci prof. Marty Petrusewicz – wybitnej Uczonej, historyczki o międzynarodowej renomie i autorytecie, postaci niezwykle ważnej dla świata akademickiego, intelektualnego i kulturowego.

Profesor Marta Petrusewicz miała być gościem honorowym IV spotkania z cyklu „Ambasada Naukowców”, organizowanego z okazji Dnia Nauki Polskiej przez Stację Polskiej Akademii Nauk w Rzymie, we współpracy z Ambasadą RP w Rzymie, w dniu 20 lutego 2026 roku. Jednym z punktów programu miał być Jej wykład mistrzowski pt. ❝Co to jest historia porównawcza? Do czego służy?❞.

Jej odejście pozostawia niepowetowaną stratę dla środowiska naukowego i wszystkich, którzy mieli zaszczyt czerpać z Jej wiedzy, pasji i intelektualnej odwagi. W obliczu tej bolesnej straty pragniemy, aby planowane spotkanie stało się wydarzeniem poświęconym pamięci prof. Marty Petrusewicz – wyrazem hołdu dla Jej dorobku naukowego, myśli i wkładu w rozwój nauki.

Łączymy się w bólu z Rodziną, Bliskimi, Przyjaciółmi oraz całym środowiskiem akademickim.

Marta Petrusewicz była profesorem historii nowożytnej; Professor Emerita The City University of New York oraz Professoressa ordinaria Università della Calabria.

Marta Petrusewicz studiowała na Wydziale Ekonomii Politycznej Uniwersytetu Warszawskiego oraz na Wydziale Nauk Politycznych Uniwersytetu Bolońskiego, gdzie była uczennicą m.in. prof. Carlo Poniego. W Bolonii zrobiła doktorat. Stypendystka Fulbright Visiting Scholar Program na State University of New York, na Binghamton University u prof. Immanuela Wallersteina oraz na Harvard University u prof. Davida S. Landesa.

Przez ponad 30 lat wykładała na uczelniach w Stanach Zjednoczonych, najdłużej w Hunter College i The Graduate Center, CUNY, ale również na uniwersytetach Harvard i Princeton. Po powrocie do Włoch rozpoczęła pracę jako profesorka zwyczajna historii nowożytnej na Wydziale Studiów Humanistycznych Uniwersytetu Kalabryjskiego.

Marta Petrusewicz była autorką licznych artykułów naukowych i książek. Przywołajmy najważniejsze:

  • ❝Latifondo: economia morale e vita materiale in una periferia dell’Ottocento❞ (Marsilio Editore, Wenecja 1989). Książka została nagrodzona Nagrodą „Sila” i przetłumaczona na język angielski;
  • ❝Latifundium: Moral Economy and Material Life in a European Periphery❞ (tłum: Judith C. Green, University of Michigan Press, Ann Arbor 1996). Książkę tę autorka poświęciła pamięci swojego nauczyciela z Warszawy – prof. Witolda Kuli;
  • ❝Come il Meridione divenne Questione: Rappresentazioni del Sud prima e dopo il Quarantotto❞ (Rubbettino Editore, Soveria Mannelli, dwa wydania: 1998 i 2024). Książka nagrodzona Nagrodą „Salvatore Valitutti”;
  • ❝Un sogno irlandese: la storia di Constance Markiewicz comandante dell’IRA (1868-1927)❞ (Manifestolibri, Rzym 1998). Tom ten został przetłumaczony przez Marynę Ochab na język polski i wydany pod tytułem: ❝Irlandzki sen: życie Konstancji Markiewiczowej – komendantki IRA (1868-1927)❞ (Twój STYL, Warszawa 2000). We wstępie do polskiego wydania Autorka napisała: „Opowieść o Konstancji Markiewiczowej i jej mniejszościowej, pokonanej wizji nacjonalizmu otwartego warto przedstawić czytelnikowi polskiemu. Bezpośredni związek Markiewiczowej z Polską był przypadkowy, przez małżeństwo z polskim malarzem i dramaturgiem Kazimierzem Dunin-Markiewiczem. Ale jej ojczyzna, Irlandia – niepodzielna, nieszczęśliwa, utracona, okupowana, wyzyskiwana, katolicka – od dawna uchodziła za kraj pokrewny duchem Polsce”. Książka zadedykowana jest Jackowi Kuroniowi, który – jak napisała Autorka – przypomina Konstancję Markiewiczową nie tylko kolejami życia, ale przede wszystkim tym, że zawsze stoi po stronie najsłabszych;
  • współautorka oraz współredaktorka, wraz z Jane Schneider i Peterem Schneiderem książki ❝I Sud. Conoscere, capire, cambiare❞ (il Mulino, Bolonia 2009);
  • współautorka oraz współredaktorka, wraz z Giovanną De Sensi Sestito książki: ❝Unità multiple. Centocinquant’anni? Unità? Italia?❞ (Rubbettino Editore, Soveria Mannelli 2015);
  • współautorka oraz współredaktorka, wraz z Leandrą D’Antone książki ❝La storia, le trasformazioni. Piero Bevilacqua e la critica del presente❞ (Donzelli Editore, Rzym 2015);
  • wraz z Carmine Donzelli oraz Claudią Rusconi w październiku 1993 r. w Princeton przeprowadziła wywiad z wybitnym amerykańskim ekonomistą Albertem O. Hirschmanem, wydany w formie książkowej pt. ❝Passaggi di frontiera. I luoghi e le idee di un percorso di vita❞ (Donzelli Editore, Rzym 1994). Publikacja ta została opublikowana w kilku językach (po angielsku, francusku, hiszpańsku, portugalsku oraz katalońsku (walencku);
  • w Polsce wydano także broszurę ❝Społeczeństwo przeciwko państwu. Chłopskie rozbójnictwo w południowych Włoszech❞ (tłum. Piotr Laskowski, Oficyna Wydawnicza Bractwa Trojka, Poznań-Warszawa 2019) – jest to przekład artykułu ❝Society against the State: Peasant Brigandage in 19th-century Southern Italy❞, opublikowanego w 1987 r. w czasopiśmie Criminal Justice History.

Pracom prof. Petrusewicz poświęcono wiele spotkań dyskusyjnych, omówień i recenzji nie tylko w obiegu ściśle naukowym, ale także w prasie opiniotwórczej, wpływając nie tylko wyłącznie na wąski krąg fachowych odbiorców, lecz również na szerszą publiczność.

Uczona pracowała ostatnio nad porównawczą historią społeczno-gospodarczą peryferii europejskich w XIX wieku po kongresie wiedeńskim, w czterech studiach przypadku, na czterech krańcach Europy: Irlandii na Zachodzie, Norwegii na Północy, Polski na Wschodzie oraz Królestwa Obojga Sycylii na Południu. W ramach tej pracy w roku akademickim 2006/2007 przebywała na stypendium w Wissenschaftskolleg zu Berlin gdzie realizowała projekt: „Ex-centric Europe: Alternative Ideas and Practices of Progress in the 19th-Century Peripheries: Ireland, Norway, Poland and the Two Sicilies”.

Aktywność prof. Petrusewicz nie ograniczała się tylko do działalności stricte naukowej, akademickiej. Na uwagę zasługuje jej praca społeczna i zaangażowanie w sprawy publiczne. Uczona przez wiele lat pełniła funkcję radczyni ds. kultury (assesora alla cultura), członkini zarządu gminy (Giunta comunale) w administracji uniwersyteckiego miasta Rende w Provincia di Cosenza (przez pewien czas była również viceburmistrzem tej Gminy).

Marta Petrusewicz nie uchylała się również od zabierania głosu w ważnych prawach publicznych – zawsze stawała w obronie wartości demokratycznych, praworządności, wolności nauki i kultury, sprawiedliwości społecznej oraz praw człowieka.

Marta Petrusewicz była nie tylko historyczką, ale również bohaterką historii. Jej nazwisko zapisane jest w powojennej historii Polski jako świadkini i uczestniczki doniosłych wydarzeń historycznych, doświadczeń formacyjnych dla jej pokolenia polskiej inteligencji. W drugiej połowie lat 50. była członkinią prowadzonego przez Jacka Kuronia harcerskiego hufca walterowskiego, który okazał się kuźnią dysydentów, działaczy opozycji demokratycznej. Na początku lat 60. była uczestniczką Młodzieżowego Klubu Dyskusyjnego zwanego także „Klubem Michnika” lub Klubem Poszukiwaczy Sprzeczności, należała do środowiska tzw. „komandosów”.

30 stycznia 1968 r. uczestniczyła w manifestacji przeciwko zdjęciu z afisza Teatru Narodowego w Warszawie „Dziadów” Adama Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka. Był to protest w obronie kultury polskiej, protest przeciwko cenzurze, represjom politycznym i uciskowi. Wiec zakończył się brutalną interwencją milicji, która rozpędziła tłum pałkami i aresztowała 35 manifestantów, dziewięcioro skazano na karę grzywny. W anegdotach opowiadających o tamtych wydarzeniach Marta Petrusewicz została zapamiętana jako „największa chuliganka”, bowiem została oskarżona o pobicie milicjantów (to wspomnienie Jana Lityńskiego).

Umorzenie postępowania dyscyplinarnego obwinionym o udział w demonstracji studenckiej w obronie „Dziadów”, m.in. przeciwko Marcie Petrusewicz, było jednym z trzech żądań zawartych w rezolucji studentów warszawskich uczelni, wygłoszonej podczas pamiętnej demonstracji na Uniwersytecie Warszawskim w dniu 8 marca 1968 r. W pierwszym artykule tzw. „marcowym” o charakterze antysemickim w prasie reżimowej zatytułowanym „Do studentów Uniwersytetu Warszawskiego”, zamieszczonym w dniu 11 marca 1968 r. w dzienniku „Słowo Powszechne” – organie prasowym Stowarzyszenia PAX, wśród „organizatorów” protestów na uczelniach z imienia i nazwiska wymieniono-napiętnowano m.in. Martę Petrusewicz.

W 1969 r. na fali tzw. emigracji marcowej Marta Petrusewicz wyjechała z Polski i podjęła studia w Bolonii.

Po wyjeździe nie zerwała więzów z Polską. Wraz z innymi emigrantami marcowymi aktywnie działała na rzecz sprawy polskiej wpływając na opinię publiczną za Zachodzie m.in. poprzez rozpowszechnianie wiedzy o Komitecie Obrony Robotników, a później o represjach reżimu po wprowadzeniu stanu wojennego.

Pani Profesor uczestniczyła także w działalności środowisk polonijnych w Kalabrii.