Sześć zagranicznych stacji Polskiej Akademii Nauk wspólnie opracowało i przygotowało wystawę „Na ramionach gigantów. Polscy uczeni w Europie – dziedzictwo i współczesność” – wizualną i intelektualną podróż przez dziedzictwo polskiej nauki oraz jej żywe związki z wyzwaniami i priorytetami współczesnej Europy. Wystawa została zainaugurowana 23 czerwca 2025 roku w Brukseli i wkrótce wyruszy w podróż po wybranych stolicach europejskich.

---

Wystawa prezentuje ciągłość polskiej nauki w kontekście europejskim.

Pomysł wystawy zrodził się z potrzeby ukazania dorobku polskich naukowców w kontekście europejskim, ze szczególnym uwzględnieniem zarówno historycznego dziedzictwa Polski, jak i jej współczesnej obecności w europejskiej przestrzeni badawczej. Celem ekspozycji jest nie tylko prezentacja sylwetek wybitnych uczonych, ale także pokazanie ich współczesnych następców oraz powiązanie ich dorobku z priorytetami polityk badawczo-rozwojowych Unii Europejskiej, w tym programu Horyzont Europa.

Nawiązując do metafory rozsławionej w średniowieczu – „stania na ramionach gigantów” – wystawa skłania do refleksji nad tym, jak współczesne odkrycia opierają się na fundamentach położonych przez pionierskie postacie z przeszłości. To właśnie przez pryzmat historycznej i kulturowej ciągłości ukazujemy związki między dokonaniami m.in. Marii Skłodowskiej-Curie, Jana Czochralskiego czy Zofii Kielan-Jaworowskiej a pracami ich dzisiejszych następców.

Wystawa podzielona jest na kilka sekcji tematycznych, które prezentują osiągnięcia polskich naukowców w wybranych obszarach badawczych, nawiązując jednocześnie do priorytetów programu „Horyzont Europa”, takich jak:

• Medycyna i immunologia – powiązane z Klastrem I: Zdrowie
• Kultura i historia – powiązane z Klastrem II: Kultura, społeczeństwo i demokracja
• Fizyka i chemia – powiązane z Klastrem IV: Przemysł i technologie cyfrowe
• Nauki o klimacie i bioróżnorodność – powiązane z Klastrami V i VI

Tym samym wystawa ukazuje ciągłość idei i wartości, prezentując, w jaki sposób współcześni naukowcy i ośrodki badawcze rozwijają nowe koncepcje badawcze. Pokazywane przykłady osadzone są w kontekście finansowania europejskiego – uwzględniają naukowców uczestniczących w zagranicznych stypendiach, sieciach badawczych oraz projektach międzynarodowych wspieranych przez Unię Europejską, takich jak program MSCA, granty ERC czy partnerstwa europejskie.

---

Struktura wystawy – Powiązania międzypokoleniowe

Wystawa oddaje hołd wybitnym postaciom polskiego świata akademickiego – tym z przeszłości i tym, którzy dziś kontynuują ich dzieło.

POSTAĆ HISTORYCZNA	WSPÓŁCZESNY BADACZ(KA)
Maria Skłodowska-Curie (1867–1934), pionierka w dziedzinie fizyki i chemii, była pierwszą kobietą, która otrzymała Nagrodę Nobla i jedyną osobą, która wygrała w dwóch dziedzinach (fizyka i chemia). Odkryła polon i rad, kładąc podwaliny pod nowoczesną radioterapię	Prof. Paweł Olko – fizyk specjalizujący się w fizyce medycznej. Znacząco przyczynił się do rozwoju i wdrożenia terapii wiązką protonów w leczeniu nowotworów w Polsce, w szczególności poprzez kierowanie Centrum Cyklotronowym Bronowice.
Ludwik Hirszfeld (1884–1954) był znanym mikrobiologiem, który współodkrył grupy krwi i wprowadził czynnik Rh. Jego żona, Hanna Hirszfeld, była pediatrą i bakteriologiem. Razem wnieśli znaczący wkład w nauki medyczne i zdrowie publiczne.	The Ludwik Hirszfeld Institute of Immunology and Experimental Therapy, PAN we Wrocławiu jest wiodącym ośrodkiem badań biomedycznych w Polsce. Prowadzi pionierskie prace nad terapią fagową, immunoterapią i ludzkim mikrobiomem.
Aleksander Brückner (1856–1939) był wybitnym polskim filologiem i historykiem literatury, znanym z szeroko zakrojonych badań nad językami słowiańskimi i kulturą polską. Jego prace położyły podwaliny pod współczesne studia slawistyczne.	Prof. Maciej Górny jest historykiem specjalizującym się w historii i historiografii Europy Środkowo-Wschodniej. Jest profesorem w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i autorem kilku wpływowych prac na temat historii intelektualnej regionu.
Jan Czochralski (1885–1953) był polskim chemikiem i metalurgiem, który opracował metodę Czochralskiego do hodowli monokryształów, fundamentalny proces w produkcji półprzewodników. Jego wynalazek ma kluczowe znaczenie dla produkcji nowoczesnej elektroniki.	Prof. Janusz Lewiński  jest chemikiem, którego badania obejmują syntezę nowych materiałów i nanostruktur, przyczyniając się do postępu w nauce o materiałach. Opracował innowacyjne metody tworzenia materiałów perowskitowych, poprawiając ich właściwości fotowoltaiczne.
Leopold Infeld (1898–1968) był fizykiem teoretycznym, który współpracował z Albertem Einsteinem nad równaniami ruchu w ogólnej teorii względności. Przyczynił się również do rozwoju modelu Borna-Infelda w elektrodynamice.	Prof. Michał Oszmaniec jest fizykiem specjalizującym się w kwantowej teorii informacji. Kieruje Quantum Information Group w Centrum Fizyki Teoretycznej PAN, koncentrując się na operacyjnych aspektach pomiarów i obliczeń kwantowych.
Zofia Kielan-Jaworowska (1925–2015) była światowej sławy badaczka najwcześniejszych gatunków ssaków i dinozaurów, liderka polsko-mongolskich ekspedycji, które znacząco rozwinęły paleontologię.	Dr. Jarosław Wilczyński jest paleontologiem i stypendystą ERC prowadzącym badania nad czwartorzędowymi ssakami i prehistorią człowieka. Kieruje projektem MAMBA, badającym nagromadzenia kości mamutów w Europie Środkowej. Dr. Nuria Selva jest biolożką i ekolożką zajmującą się bioróżnorodnością i funkcjonowaniem ekosystemów. Jest zaangażowana w międzynarodowy projekt badawczy finansowany w ramach programu UE Biodiversa+, badając wpływ zmian globalnych na gatunki oraz całe ekosysytemy.
Henryk Arctowski (1871–1958) był geofizykiem i meteorologiem, który uczestniczył w Belgijskiej Wyprawie Antarktycznej, przyczyniając się do rozwoju badań polarnych.  Antoni Dobrowolski (1872-1954) był geofizykiem i glacjologiem, który również wziął udział w wyprawie, stając się później pionierem polskich badań polarnych.	Prof. Monika Kusiak  jest geolożką i geochemiczką specjalizującą się w badaniach polarnych. Kierowała wieloma wyprawami na Antarktydę i przyczyniła się do rewitalizacji Polskiej Stacji Antarktycznej im. Dobrowolskiego. Jest mineralożką, która odkryła krystaliczny ołów w antarktycznych ziarnach cyrkonu (jej talent i praca zostały docenione grantami MSCA czy zaproszeniem do NASA).

Podkreślając międzypokoleniowe powiązania, wystawa ukazuje dziedzictwo jako żywą siłę napędową nauki. Przypomina, że postęp nie polega na odrzuceniu przeszłości, lecz na dialogu z nią – dialogu, w którym idee ewoluują, a wartości pozostają.

W ten sposób Polska Akademia Nauk potwierdza swoją rolę nie tylko jako instytucji naukowej, lecz także jako strażnika pamięci i budowniczego przyszłości, podkreślając, że mobilność i współpraca pozostają centralnymi elementami europejskiej agendy badawczej.

Premiera wystawy w Brukseli

Wystawa miała swoją premierę podczas konferencji „Transnational Science Cooperation: Fostering Collaborative Research in Europe and Poland”, zorganizowanej przez Narodową Agencję Wymiany Akademickiej (NAWA), która odbyła się 23–24 czerwca 2025 roku. Wydarzenie zgromadziło około 100 naukowców, decydentów oraz liderów instytucji, którzy dyskutowali o zmieniającym się krajobrazie międzynarodowej współpracy naukowej. Gospodarzem konferencji było Biuro NCBR w Brukseli, gdzie dzięki niezwykłej gościnności wystawa będzie prezentowana do połowy lipca 2025 roku.

O projekcie

Inicjatorami projektu byli prof. Igor Kąkolewski (dyrektor Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie) oraz dr Tomasz Poprawka (dyrektor Biura Promocji Nauki PolSCA PAN w Brukseli), a za koordynację projektu kuratorskiego odpowiadał Andrzej Hoja (CBH PAN, Berlin).

Z kolei za zbieranie materiałów na wystawę, przeszukiwanie archiwów oraz kontakt z badaczami odpowiedzialne były wszystkie zagraniczne stacje PAN:

• Berlin – Centrum Badań Historycznych PAN
• Bruksela – Biuro Promocji Nauki PolSCA PAN
• Kijów – Przedstawicielstwo PAN
• Paryż – Stacja Naukowa PAN w Paryżu
• Rzym – Stacja Naukowa PAN w Rzymie
• Wiedeń – Stacja Naukowa PAN w Wiedniu

Cały projekt zrealizowano dzięki współpracy zespołu badaczy, kuratorów, grafików oraz ekspertów z instytucji naukowych w Polsce i za granicą. Został on w całości sfinansowany ze środków własnych PAN w ramach grantu dla CBH Berlin.

Jeszcze w tym roku wystawa zawita do kilku innych europejskich stolic.