Stacja Naukowa Polskiej Akademii Nauk (PAN) w Rzymie, we Włoszech znana jako Accademia Polacca, jest jedną z najstarszych zagranicznych placówek PAN, ustępując pod względem tradycji jedynie Stacji w Paryżu. Założona w 1927 roku, sięga swoimi korzeniami XIX wieku. Choć znacznie skromniejsza od placówek w Wiedniu czy Paryżu, wyróżnia się niepowtarzalną specyfiką i atmosferą, wynikającą z jej historii oraz wyjątkowych okoliczności powstania. Położona w samym sercu Wiecznego Miasta, w bezpośrednim sąsiedztwie Placu Weneckiego, stanowi ważne centrum wymiany naukowej, akademickiej i kulturalnej.
Stacja odgrywa kluczową rolę w promowaniu polskiej nauki na arenie międzynarodowej, oferując wsparcie polskim badaczom przebywającym we Włoszech i aktywnie rozwijając współpracę z włoskimi uczelniami, muzeami oraz instytucjami naukowymi. Jej działalność koncentruje się na organizacji interdyscyplinarnych wydarzeń – obejmujących zarówno nauki humanistyczne i społeczne, jak i nauki ścisłe i przyrodnicze, a także inżynieryjno-techniczne, rolnicze, medyczne oraz nauki o zdrowiu.
W siedzibie Stacji odbywają się liczne konferencje, sympozja, wykłady, seminaria i wystawy. Integralną częścią działalności instytucji jest także aktywność wydawnicza – wśród których szczególne miejsce zajmuje historyczna seria „Conferenze”, ukazująca się nieprzerwanie od 1956 roku. Dzięki szerokiemu wachlarzowi działań – od inicjatyw naukowych i edukacyjnych po wydarzenia artystyczne i wydawnicze – Stacja stanowi dynamiczne forum dialogu i współpracy między środowiskami naukowymi, artystycznymi i instytucjonalnymi Polski i Włoch, a także innych krajów Europy, aktywnie uczestnicząc w międzynarodowej wymianie myśli, doświadczeń i idei.
Geneza Stacji Naukowej PAN w Rzymie sięga 1927 roku, kiedy to w wyniku porozumienia zawartego pomiędzy Polską Akademią Umiejętności (PAU) w Krakowie a arcybiskupem metropolitą krakowskim, w rzymskim Hospicjum przy Kościele św. Stanisława przy via delle Botteghe Oscure wynajęto dwanaście pomieszczeń. Przestrzenie te stały się fundamentem pod stworzenie stacji naukowej PAU w Wiecznym Mieście, dając początek wieloletniej tradycji obecności polskiej myśli naukowej w sercu kultury śródziemnomorskiej.
Pomysł powołania polskiego ośrodka naukowego w Rzymie ma swoje korzenie w znacznie wcześniejszych czasach, sięgających pontyfikatu papieża Leona XIII. W 1881 roku, po ogłoszeniu decyzji o udostępnieniu tajnych Archiwów Watykańskich, Rzym stał się miejscem intensywnych badań naukowych dla uczonych z całego świata. Wśród nich znaleźli się także polscy badacze, którzy przybyli do Wiecznego Miasta, by zgłębiać nieocenione źródła historyczne, które miały kluczowe znaczenie dla badań nad historią ich własnych narodów. Ta pionierska działalność intelektualna stanowiła preludium do późniejszych działań mających na celu utworzenie stałej polskiej placówki naukowej w Rzymie, która stałaby się symbolem polskiego wkładu w międzynarodowy rozwój badań humanistycznych i historycznych.
Już w 1886 roku z Krakowa do Rzymu wyruszyła pierwsza Expeditio Romana, kierowana przez wybitnego mediewistę, profesora Stanisława Smolkę. Dwa lata później narodził się projekt założenia w Rzymie „polskiej stacji naukowej”. Do pomysłu powrócił w 1912 roku mieszkający w Rzymie historyk i prawnik, hrabia Józef Michałowski, który podarował PAU swój cenny, liczący kilka tysięcy tomów księgozbiór. Uroczyste przekazanie biblioteki odbyło się w 1921 roku, a zbiory zostały ulokowane w wynajętych pomieszczeniach rzymskiego Hospicjum przy Kościele św. Stanisława. Michałowski przez kolejne lata z wielkim oddaniem sprawował opiekę nad Biblioteką Polską w Rzymie, która stała się jednym z kluczowych zasobów dla polskich uczonych prowadzących badania w Rzymie. W latach 1927–1946 pełnił również funkcję faktycznego dyrektora Stacji Naukowej, ostoi dla wznowionych w 1922 roku wypraw Expeditio Romana.
W 1938 roku Stacja Naukowa Polskiej Akademii Nauk w Rzymie przeniosła swoją siedzibę do nowego, znacznie bardziej przestronnego lokalu – Pałacu Doriów, usytuowanego w pobliżu Placu Weneckiego. Nowa lokalizacja zapewniła odpowiednie warunki dla rozrastającego się księgozbioru, który wymagał coraz więcej miejsca oraz stała się wygodnym punktem spotkań dla polskich uczonych i przedstawicieli świata nauki, którzy zjeżdżali do Rzymu. Wybuch II wojny światowej przerwał działalność Stacji, stawiając pod znakiem zapytania dalszy los jej zasobów. W obliczu zagrożenia konfiskaty majątku, hrabia Józef Michałowski podjął działania w celu zabezpieczenia zbiorów. Dzięki jego osobistym staraniom i zaangażowaniu, księgozbiór Stacji został zdeponowany w Bibliotece Watykańskiej, co pozwoliło uchronić go przed zarekwirowaniem.
Po wojnie, w obliczu braku źródeł finansowania, tymczasowy zarząd nad zbiorami bibliotecznymi objął brytyjski The Interim Treasury Committee for Polish Affairs. W 1946 roku Polska odzyskała uratowane zbiory oraz majątek Stacji Naukowej w Rzymie, co umożliwiło podjęcie działań na rzecz przywrócenia jej działalności. Jednak zmiana ustroju politycznego w kraju i towarzyszące temu restrykcje wobec PAU doprowadziły do zasadniczych zmian w strukturze zarządzania placówką. W wyniku reorganizacji życia naukowego w Polsce, w 1952 roku rzymska Stacja została formalnie przejęta przez nowo utworzoną Polską Akademię Nauk (PAN).
Placówka rzymska, której dyrektorem po wojnie został Kazimierz Bulas (1947-1950), zaczęła stopniowo odzyskiwać swą pozycję w rzymskim środowisku naukowym. W latach 1956-1984, pod kierownictwem prof. Bronisława Bilińskiego, rozwinęła szerzej swoją działalność podejmując trwającą po dzień dzisiejszy współpracę z Consiglio Nazionale delle Ricerche (Krajowa Rada Badań Naukowych), Accademia Nazionale dei Lincei (Akademia Rysiów) oraz z licznymi włoskimi uczelniami i instytutami naukowymi. Po profesorze Bilińskim Stacją kierowali kolejno profesorowie: Tadeusz Rosłanowski (1984-1988), Tadeusz Kaczorek (1988-1991), Krzysztof Żaboklicki (1991-2004), Elżbieta Jastrzębowska (2005-2009), Leszek Kuk (2009-2013), Piotr Salwa (2014-2019). W latach 2022-2026 dyrektorką Stacji była Agnieszka Stefaniak-Hrycko. Od 1 marca 2026 roku funkcję dyrektora pełni dr Magdalena Wrana.
W okresie kierownictwa prof. Bilińskiego zainicjowano również serię wydawniczą Conferenze, w której zaczęto publikować poszerzone wersje referatów wygłaszanych podczas konferencji organizowanych w Stacji. Inicjatywa ta stała się ważnym narzędziem dokumentowania i popularyzowania działalności naukowej placówki. Do dziś w ramach serii ukazało się 148 tomów, stanowiących cenny zapis wieloletniego dorobku badawczego i współpracy międzynarodowej.
W 1962 roku Stacja została członkiem Międzynarodowej Unii Instytutów Archeologii, Historii i Historii Sztuki w Rzymie (Unione Internazionale degli Istituti di Archeologia, Storia e Storia dell’Arte), zrzeszającej blisko 40 placówek naukowych włoskich i zagranicznych. Dyrektor Stacji w latach 1992-2005, prof. Krzysztof Żaboklicki, był dwukrotnie wybrany przewodniczącym Unii (kadencje 1997-1999 i 1999-2001).
Stacja Naukowa PAN w Rzymie niezmiennie odgrywa istotną rolę jako polski punkt odniesienia w rzymskim środowisku akademickim, przyciągając badaczy i naukowców przebywających we Włoszech, zwłaszcza w Rzymie. W ostatnich latach jej profil badawczy zyskuje coraz bardziej interdyscyplinarny charakter – obok tradycyjnie silnych nauk humanistycznych i społecznych, Stacja coraz częściej staje się przestrzenią współpracy także dla przedstawicieli nauk ścisłych i przyrodniczych. Ta ewolucja sprzyja tworzeniu nowoczesnego forum wymiany wiedzy, które odpowiada na wyzwania współczesnej nauki i pogłębia polsko-włoski dialog badawczy w wielu wymiarach.
W serwisie PAN stosujemy pliki cookies w celu gromadzenia danych statystycznych oraz prawidłowego funkcjonowania serwisu. Pliki te mogą być umieszczane na Twoim urządzeniu do odczytu stron. Więcej informacji o celu używania i zmianie ustawień ciasteczek znajdziesz w naszej polityce prywatności.
